Lần đầu tôi đổi chỗ ngồi giữa học kỳ, ba học sinh đã nói thẳng là "cô sắp sẵn rồi" trước cả khi tôi viết xong sơ đồ mới lên bảng. Các em không cố tình gây khó — từ chỗ các em ngồi, một giáo viên lặng lẽ quyết định ai chuyển đi đâu trông đúng y như một giáo viên lặng lẽ quyết định ai chuyển đi đâu. Đó mới là vấn đề thật của việc bốc ngẫu nhiên trong lớp: tạo ra sự ngẫu nhiên thì dễ, thuyết phục bốn mươi lăm con người rằng nó ngẫu nhiên mới là phần khó.
Vì sao cảm nhận công bằng quan trọng hơn sự công bằng thật
Một lượt bốc ngẫu nhiên thật sự nhưng bị học sinh nghi là đã sắp đặt thì không mua được gì cho bạn. Các em sẽ cãi kết quả, xin đổi chỗ, và coi lần bốc sau cũng là một cuộc mặc cả. Ngược lại, một lượt bốc nhìn thấy được — kể cả bản thủ công nhất — thường được chấp nhận kèm một tiếng thở dài và không có tranh cãi, đơn giản vì chẳng có gì để cãi.
Trên thực tế, điều đó có nghĩa là lượt bốc phải diễn ra trước mặt các em, trong một mạch liên tục, không có khoảng dừng nào mà bạn có thể đã can thiệp. Ngay khoảnh khắc bạn nói "để cô chỉnh một chỗ thôi", toàn bộ chuyện này quay về thành quyết định của bạn, và bạn đã tiêu phí sự ngẫu nhiên mà chẳng đổi lại được gì.
Đây cũng là lý do một sơ đồ chỗ ngồi in sẵn dán lên bảng đầu giờ luôn bị tiếp nhận rất tệ, ngay cả khi tối hôm trước bạn đã bốc ngẫu nhiên thật. Cùng một kết quả, nhưng không có nhân chứng.
Bản không cần thiết bị: bốc trực tiếp, chậm rãi, và cố ý chậm
Bạn không cần phần mềm nào. Một hộp thăm ghi số thứ tự trong sổ điểm, bốc từng lá một rồi điền vào sơ đồ chỗ ngồi vẽ trên bảng, làm được đúng việc và làm rất lộ thiên. Cách này chậm — khoảng tám đến mười phút cho một lớp bốn mươi lăm em — nhưng chính sự chậm ấy là một phần lý do nó được tin.
Có một chi tiết đáng làm cho đúng: hãy duyệt chỗ ngồi theo thứ tự cố định và bốc tên ngẫu nhiên, chứ không phải ngược lại. Nếu bạn bốc ra một cái tên rồi mới chọn xếp em đó vào đâu, bạn vừa đưa chính mình trở lại vai người quyết định. Chỗ theo thứ tự, tên bốc ngẫu nhiên, không ngoại lệ.
Hãy công bố luật về việc đổi chỗ trước khi bốc, đừng để sau. Câu "hôm nay không đổi chỗ, ba tuần nữa lớp mình bốc lại" được chấp nhận nhẹ nhàng ở đầu lượt bốc, và gây ấm ức nếu nói ở cuối.
Vì sơ đồ chỗ ngồi ở nhiều trường là việc của giáo viên chủ nhiệm chứ không phải của từng giáo viên bộ môn, hãy chốt với thầy cô chủ nhiệm trước khi đổi. Một sơ đồ mà chỉ tiết của bạn dùng còn các tiết khác thì không sẽ bị chính học sinh phá bỏ trong vòng một tuần, và lúc đó lỗi sẽ bị đổ cho lượt bốc chứ không phải cho sự thiếu thống nhất.
Chia nhóm ngẫu nhiên, và chuyện ba bạn thân lúc nào cũng chung nhóm
Hoạt động nhóm hỏng theo kiểu ngược hẳn với chỗ ngồi. Với chỗ ngồi, học sinh muốn ngồi cạnh bạn thân. Với nhóm, lời phàn nàn thường ngược lại — vẫn đúng cụm ấy đi chung mỗi lần, và không ai khác có lượt được làm việc với các bạn học tốt.
Một cú chia ngẫu nhiên chỉ giải quyết được chuyện này nếu bạn chấp nhận thỉnh thoảng có một lượt bốc tồi. Đôi khi sự ngẫu nhiên tạo ra một nhóm bốn em thật sự không làm việc được với nhau, và cố giữ "sự trong sạch của phương pháp" trong tình huống đó chỉ làm mất một tiết học. Nguyên tắc của tôi: tôi bốc lại cả lớp, nói to lý do — "nhóm này không chạy được, mình bốc lại" — chứ không lặng lẽ chuyển một em. Bốc lại toàn bộ một cách công khai thì vẫn công bằng; sửa lén một nhóm thì không.
Việc thứ hai đáng làm là đổi quy mô nhóm giữa các tiết thay vì lúc nào cũng nhóm bốn. Nhóm bốn rất dễ tự tách thành hai cặp. Nhóm ba thì không, còn nhóm năm buộc phải có người đứng ra điều phối. Nếu bạn luôn dùng một cỡ nhóm, học sinh sẽ đóng chặt vào đúng những vai cũ bên trong cỡ nhóm đó.
Một lưu ý riêng cho lớp đông: khi sĩ số bốn mươi lăm đến năm mươi, nhóm ngẫu nhiên thuần túy sẽ xé nát cơ cấu tổ, mà tổ lại là đơn vị bạn đang dùng để theo dõi thi đua và giao việc trực nhật. Cách dung hòa tôi thấy chạy được là bốc ngẫu nhiên bên trong tổ cho các hoạt động ngắn, và chỉ bốc ngẫu nhiên toàn lớp cho những hoạt động dài mà bạn thật sự muốn xáo trộn — như vậy tổ vẫn còn nguyên cho những việc cần nó.
Vấn đề của công cụ gọi tên ngẫu nhiên: "cô toàn gọi con"
Gọi tên theo trí nhớ ít ngẫu nhiên hơn cảm giác của chúng ta rất nhiều. Giáo viên đều đặn gọi quá nhiều các em ngồi giữa và ở dãy trên, gọi quá ít hai góc cuối lớp — và học sinh nhận ra quy luật đó từ rất lâu trước chúng ta.
Một công cụ gọi tên ngẫu nhiên nhìn thấy được sẽ chữa được vấn đề cảm nhận, nhưng nó đẻ ra một vấn đề mới: bốc ngẫu nhiên thật thì đôi khi sẽ trúng cùng một em hai lần trong năm phút, và em đó sẽ chắc chắn rằng cái máy đang nhắm vào mình. Có hai cách giúp được. Thứ nhất, nói trước rằng trùng tên là chuyện có thể xảy ra — một lượt bốc không bao giờ trùng thì không còn là ngẫu nhiên. Thứ hai, với vòng hỏi nhanh, hãy bốc không hoàn lại trong suốt vòng đó để ai cũng có đúng một lượt, và chỉ cho phép trùng ở phần hỏi mở.
Học sinh hay lo lắng xứng đáng có một ngoại lệ ở đây. Một công cụ ngẫu nhiên có thể rơi trúng em thật sự cứng người khi bị gọi thì với riêng em đó nó không còn là công cụ trung tính. Hãy nói riêng với em rằng em không nằm trong danh sách bốc, hoặc thống nhất một ký hiệu nghĩa là "cho con qua lượt" — và đừng thông báo thỏa thuận đó trước lớp.
Khi nào không nên bốc ngẫu nhiên
- Nhu cầu tiếp cận đứng trước tất cả. Chỗ cho học sinh nghe kém, nhìn kém, đi lại khó khăn hoặc cần người hỗ trợ không nằm trong lượt bốc. Hãy cố định những chỗ đó trước khi bắt đầu và nói rõ như vậy.
- Tuần trước kỳ kiểm tra giữa kỳ hoặc cuối kỳ. Một người bạn cùng bàn mới tốn vài ngày để quen. Đừng tiêu vài ngày đó vào lúc ấy.
- Khi có hai em thật sự không nên ngồi cạnh nhau. Hãy loại cặp đó ra trước khi bốc thay vì sửa sau — và nếu được, hãy loại một cách kín đáo bằng việc cố định trước chỗ của một trong hai em.
- Sơ đồ khi kiểm tra. Đây hoàn toàn không phải chuyện ngẫu nhiên; đó là một sơ đồ riêng, lưu sẵn, giãn chỗ theo quy định của trường.
Nói to các ngoại lệ ngay từ đầu thật ra làm lượt bốc mạnh lên chứ không yếu đi. Câu "bốn chỗ này cô đã cố định vì lý do cô không bàn ở đây, còn lại là bốc hết" đáng tin hơn nhiều so với việc giả vờ rằng mọi chỗ đều đang được đem ra bốc.
Giữ nhiều sơ đồ, đừng chỉ có một cái rồi vẽ lại mãi
Phòng học phổ thông ở ta phần lớn là các dãy bàn hai chỗ kê cố định hướng lên bảng, nên "đổi cách kê bàn" trong thực tế chỉ có vài dạng: giữ nguyên dãy để giảng bài, quay người xuống bàn phía sau hoặc ghép hai bàn liền nhau thành cụm bốn cho hoạt động nhóm, và giãn mỗi bàn một em khi kiểm tra. Ba dạng đó lặp đi lặp lại suốt năm học. Nếu bạn chỉ giữ một sơ đồ rồi vẽ lại mỗi lần, bạn mất vài phút ở mỗi lần chuyển tiếp để dựng lại đúng thứ mình đã có.
Lưu chúng thành các sơ đồ riêng biệt biến "kê bàn để làm nhóm" từ một lần vẽ lại thành một lần chuyển. Nó cũng có nghĩa là sơ đồ hoạt động nhóm giữ được đúng các nhóm bạn đã bốc đầu tuần, thay vì lặng lẽ trôi về các cụm bạn thân khi học sinh tự động quay lại chỗ quen.
SparkMyClass xử lý chỗ ngồi và chia nhóm thế nào
Bộ công cụ lớp học của SparkMyClass phủ đúng ba phần nói ở trên: sơ đồ chỗ ngồi kéo thả với nhiều bố cục lưu sẵn cho mỗi lớp, chia nhóm ngẫu nhiên một chạm kèm bốc lại tức thì, và một vòng quay gọi tên ngẫu nhiên có hoạt ảnh.
Phần quan trọng nhất đối với bài toán công bằng là toàn bộ việc này chạy trên màn hình của giáo viên — học sinh không cần thiết bị, không phải đăng nhập, không phải mang theo gì cả. Lượt bốc diễn ra trên máy chiếu, trước mặt tất cả, trong một thao tác. Đó đúng là tính chất mà hộp thăm giấy có; phần mềm chỉ làm nó mất năm giây thay vì mười phút, và cho bạn giữ lại kết quả.
Không có phần nào trong đó gỡ bỏ các quyết định của bạn. Công cụ sẽ vui vẻ bốc ra một nhóm mà bạn thừa biết là không chạy được. Việc quyết định bốc lại — và bốc lại một cách công khai — vẫn là của bạn.
Xem bộ công cụ lớp học, hoặc đọc về trò chơi hỏi đáp kéo co để thấy cùng một cách tiếp cận không cần thiết bị áp dụng vào giờ ôn tập.
Lời kết
Bốc ngẫu nhiên chỗ ngồi và nhóm là một trong những việc rẻ nhất mà giáo viên có thể làm để phá vỡ những khuôn xã hội đã đóng cứng trong phòng học. Nó thất bại vì một lý do chẳng liên quan gì đến bản thân sự ngẫu nhiên: học sinh không tin. Hãy bốc công khai, trong một mạch, với các ngoại lệ được nói trước, và phần lớn tranh cãi sẽ tự tắt.