Cẩm nang quản lý lớp học: từ giữ trật tự đến quản lý hành vi học sinh

Khai giảng xong được vài tuần, bạn đứng ở cửa lớp nhìn bốn mươi lăm học sinh. Hai em nam đang đuổi nhau giữa các dãy bàn. Một nhóm ở góc cuối lớp nói chuyện hết cỡ. Một em gục đầu xuống bàn, hình như đang ngủ. Một em khác giữ khư khư cái điện thoại và không có ý định cất đi. Bạn hít một hơi thật sâu, bước vào, và dùng giọng to nhất của mình để yêu cầu cả lớp im lặng. Phòng học yên được chừng ba giây, rồi tiếng ồn lại dâng lên như cũ.

Nếu cảnh đó nghe quen, bạn không hề đơn độc. Dù bạn là giáo viên mới ra trường còn đang tìm chỗ đứng của mình, hay đã mười năm đứng lớp và thấy đủ mọi kiểu, quản lý lớp học vẫn là một trong những thử thách dai dẳng và bào mòn cảm xúc nhất của nghề. Có thể bạn đã thử cách siết thật chặt, để rồi nhận ra sự tuân thủ vì sợ tan biến ngay khi bạn quay lưng. Có thể bạn đã thử dễ tính và gần gũi, rồi nhìn lớp trôi dần vào hỗn loạn. Chẳng lẽ không có một hệ thống nào cho ra một lớp nền nếp mà không biến bạn thành người học sinh ngán gặp?

Bài viết này chắt ra từ kinh nghiệm nhiều năm đứng lớp. Nó không phải một chương giáo trình. Nó là những cách làm thật sự chạy được khi trống vào tiết vang lên và bạn đang đứng trước học sinh bằng xương bằng thịt.

Quản lý lớp học là gì? Nó rộng hơn "bắt học sinh im lặng" rất nhiều

Khi nghe cụm "quản lý lớp học", phần lớn mọi người nghĩ ngay đến kỷ luật: giữ cho lớp đừng ồn, chặn các hành vi sai, thực thi nội quy. Nếu khái niệm quản lý lớp học của bạn chỉ dừng ở đó, thì việc dạy sẽ giống một trận đánh kiệt sức và không bao giờ kết thúc.

Quản lý lớp học đúng nghĩa là toàn bộ các chiến lược và cách làm có hệ thống mà giáo viên dùng để tạo ra một môi trường nâng đỡ việc học. "Môi trường" đó rộng hơn nhiều so với không gian vật lý. Nó bao gồm các nền nếp bạn thiết lập, mối quan hệ bạn xây với học sinh, và cách bạn dẫn dắt, uốn nắn hành vi. Nói cách khác, quản lý lớp học hiệu quả là một công việc tổng thể. Mục tiêu không phải là tạo ra những học sinh biết vâng lời, mà là những học sinh muốn học.

Khi nhìn theo góc rộng đó, bạn sẽ thấy nhiều thứ vẫn bị gọi là "vấn đề kỷ luật" thật ra chỉ là triệu chứng của một hệ thống quản lý còn thiếu mảnh. Một em nói chuyện trong giờ giảng có thể chỉ vì đang chán. Một em không làm bài về nhà có thể vì không hiểu bài đó để làm gì. Một em quậy có thể đang tìm sự chú ý mà em không nhận được ở nơi khác. Mỗi hành vi đều có nguyên nhân, và quản lý lớp học hiệu quả là xử lý cái gốc chứ không chỉ phạt phần ngọn.

Bốn trụ cột của quản lý lớp học

Từ nhiều năm thực hành và quan sát, quản lý lớp học hiệu quả đứng trên bốn trụ cột. Rút đi bất kỳ trụ nào thì cả cấu trúc đều trở nên mong manh.

Trụ cột một: Thiết kế môi trường — đừng bao giờ xem nhẹ sơ đồ chỗ ngồi

Bạn có từng để ý rằng chỉ cần đổi vài chỗ ngồi là không khí cả tiết học đã khác hẳn? Môi trường vật lý tác động lên hành vi học sinh nhiều hơn hẳn so với hình dung của phần lớn giáo viên.

Không gian lớp học ở ta thường chật, nhất là khi bạn có bốn mươi đến năm mươi học sinh trong một phòng với các dãy bàn hai chỗ kê cố định. Nhưng ngay trong khuôn khổ đó, một sơ đồ chỗ ngồi được tính toán vẫn là công cụ quản lý rất mạnh. Xếp những em dễ mất tập trung lên các bàn đầu, gần chỗ giáo viên đứng. Tách những em cứ ngồi cạnh nhau là kéo nhau ra khỏi bài. Xen kẽ em trầm với em sôi nổi để các em ảnh hưởng tích cực lên nhau. Vì sơ đồ chỗ ngồi thường do giáo viên chủ nhiệm chốt, hãy trao đổi với thầy cô chủ nhiệm thay vì tự đổi riêng cho tiết của mình.

Ngoài chỗ ngồi, các dấu hiệu thị giác cũng quan trọng. Treo nội quy lớp ở vị trí dễ thấy. Ghi lịch học hoặc trình tự tiết học lên một góc bảng để học sinh luôn biết tiếp theo là gì. Dựng một bảng điểm thi đua giữa các tổ để các em tự theo dõi. Những mỏ neo thị giác đó là lời nhắc thầm lặng và liên tục, giúp bạn giảm hẳn số lần phải nhắc bằng miệng.

Trụ cột hai: Nền nếp — điều đoán trước được chính là chỗ dựa an toàn nhất

Học sinh, nhất là các em nhỏ, phát triển tốt trong cấu trúc. Khi các em biết chính xác một tiết học sẽ diễn ra theo mạch nào, sự lo lắng giảm xuống và hành vi lệch khỏi bài cũng giảm theo như một hệ quả tự nhiên.

Những nền nếp có tác dụng gồm:

• Một hoạt động khởi động ngắn trong hai phút đầu tiết (một câu hỏi nhanh, một trò ôn bài ngắn, hoặc một câu gợi ý viết) để học sinh chuyển sang trạng thái học
• Tín hiệu chuyển hoạt động rõ ràng (ba tiếng vỗ tay, đếm ngược từ năm, một câu quy ước) để học sinh biết chính xác khi nào và chuyển thế nào
• Một phút chốt lại ở cuối tiết để điểm lại nội dung vừa học và báo trước tiết sau
• Quy trình cố định cho các việc hằng ngày: nộp bài, ra vào lớp, phát và thu đồ dùng, trực nhật

Dựng nền nếp cần thời gian. Hai tuần đầu năm học là cửa sổ vàng của bạn. Hãy đầu tư mạnh vào việc dạy, làm mẫu và cho học sinh tập những nền nếp đó trong giai đoạn ấy. Cảm giác lúc đó là bạn đang "phí" thời gian dạy, nhưng những phút bỏ ra hồi đầu tháng Chín sẽ tiết kiệm cho bạn hàng giờ bị gián đoạn suốt phần còn lại của năm.

Trụ cột ba: Quan hệ — nền móng của quản lý hành vi học sinh là sự tin cậy

Điều này nghe có vẻ sáo, nhưng sau nhiều năm quan sát các lớp học tôi có thể nói khá chắc rằng phần lớn những vấn đề quản lý kéo dài đều quay về một chỗ: quan hệ thầy trò đã rạn. Khi học sinh tin và tôn trọng bạn, rất nhiều "vấn đề quản lý" đơn giản là không xuất hiện.

Quản lý học sinh hiệu quả bắt đầu từ việc hiểu học sinh. Bạn có biết em nào đang gặp chuyện khó ở nhà không? Em nào có khó khăn trong học tập mà chưa ai nhận ra? Em nào thật ra rất có năng lực nhưng lại thể hiện mình theo cách gây rối?

Xây quan hệ tốt không có nghĩa là làm bạn của học sinh. Nó có nghĩa là làm một người lớn đáng tin trong đời các em. Những bước cụ thể gồm:

• Thuộc và gọi đúng tên từng em: đây là hình thức tôn trọng cơ bản nhất
• Nói chuyện với học sinh ngoài giờ lên lớp về sở thích và cuộc sống của các em
• Giữ kỳ vọng tích cực với mọi học sinh, và cưỡng lại thói quen dán nhãn một em dựa trên hành vi cũ
• Khi uốn nắn, hãy nói về hành vi chứ không nói về con người, và giữ thể diện cho học sinh
• Thể hiện sự quan tâm thật lòng để học sinh biết bạn thực sự để tâm đến các em

Trụ cột bốn: Quản lý hành vi — khen thưởng luôn hiệu quả hơn trừng phạt

Khi nói tới quản lý hành vi học sinh, phản xạ đầu tiên của nhiều giáo viên là các hình thức xử lý: chép phạt, ghi sổ đầu bài, trừ điểm thi đua của tổ, mời phụ huynh, hạ hạnh kiểm. Nhưng cả tài liệu chuyên môn lẫn kinh nghiệm đứng lớp đều nhất quán ở một điểm: củng cố tích cực tạo ra thay đổi hành vi bền hơn trừng phạt.

Điều đó không có nghĩa là bỏ hết các hình thức xử lý. Nó có nghĩa là hệ thống của bạn nên nghiêng hẳn về phía khen thưởng. Khi một em làm đúng điều bạn đang tìm, hãy ghi nhận ngay. Khi một em chọn sai, hãy áp dụng hệ quả một cách bình tĩnh, không mang cảm xúc vào.

Một hệ thống quản lý hành vi hiệu quả có những đặc điểm sau:

• Nội quy rõ và ngắn, tốt nhất là không quá năm điều, mỗi điều viết theo hướng khẳng định ("Giơ tay trước khi phát biểu" thay vì "Không được nói leo")
• Hệ quả được áp dụng nhất quán: cùng một chuẩn cho mọi học sinh, không thiên vị
• Ghi nhận tức thì: khen hành vi tốt ngay tại chỗ, đừng để đến cuối học kỳ
• Tiến bộ nhìn thấy được: học sinh có thể xem tình hình của mình bất cứ lúc nào

Chiến lược quản lý lớp học thực tế: năm cách làm được việc

Đã dựng xong bốn trụ cột, giờ đi vào những cách làm cụ thể, đã chạy thật trong lớp: các ví dụ quản lý lớp học bạn có thể áp dụng ngay tiết tới.

Chiến lược một: Phòng hơn chống — chuẩn bị kỹ và ra lệnh rõ

Rất nhiều vấn đề trật tự đã được cài sẵn trước cả khi giáo viên mở miệng. Nếu có khoảng chết giữa các hoạt động, học sinh sẽ lấp nó bằng nói chuyện và những việc ngoài bài. Nếu chỉ dẫn của bạn mơ hồ, học sinh sẽ không biết phải làm gì, và sự lúng túng đẻ ra mất trật tự.

Tuyến phòng thủ đầu tiên để giữ trật tự lớp là chuẩn bị kỹ. Hãy chắc rằng mọi bước chuyển giữa các hoạt động đều liền mạch. Hãy chắc rằng chỉ dẫn của bạn cụ thể, rõ ràng và làm được ngay. Thay vì nói "các em làm cho tốt nhé", hãy nói "các em mở sách giáo khoa trang ba mươi hai, đọc thầm đoạn đầu, và ghi ba ý chính vào vở". Chỉ dẫn cụ thể cho học sinh biết chính xác điều gì đang được yêu cầu và cắt giảm mạnh cơ hội để lớp loạn lên.

Chiến lược hai: Hỗ trợ hành vi tích cực — bắt được lúc các em làm đúng

Theo kinh nghiệm của tôi, đây là chiến lược quản lý lớp học mạnh nhất. Thay vì liên tục chỉ ra học sinh đang làm sai gì, hãy chủ động tìm và khen điều các em đang làm đúng.

Một ví dụ có thật. Năm em trong lớp đang nói chuyện, còn bốn mươi em khác đang lặng lẽ làm bài. Phản xạ của phần lớn giáo viên là nhắm vào năm em đang lơ là. Cách hiệu quả hơn: "Cô thấy tổ 2 và tổ 4 đã bắt tay vào bài rồi, làm rất tốt." Hãy xem chuyện gì xảy ra. Năm em đang nói chuyện gần như luôn tự điều chỉnh trong vài giây, vì các em cũng muốn được ghi nhận như vậy.

Điều then chốt là lời khen phải cụ thể, thật lòng và đúng lúc. Đừng chỉ nói "tốt". Hãy nói "Minh Anh, cảm ơn con đã giơ tay và giải thích rất rõ. Điều đó giúp cả lớp hiểu bài hơn." Phản hồi cụ thể cho học sinh biết chính xác hành vi nào đáng lặp lại.

Chiến lược ba: Hệ thống điểm hành vi — làm cho hành vi tốt nhìn thấy được

Hệ thống chấm điểm là một công cụ quản lý lớp học kinh điển và rất hiệu quả. Ý tưởng đơn giản: học sinh được điểm khi thể hiện hành vi mong muốn và bị trừ khi vi phạm nội quy. Điểm tích lũy được đổi thành phần thưởng.

Khi thiết kế hệ thống điểm, hãy giữ mấy nguyên tắc sau:

• Cơ hội được cộng điểm phải nhiều hơn hẳn cơ hội bị trừ. Hãy nhắm tỉ lệ bốn trên một để giọng điệu chung của hệ thống luôn tích cực
• Tiêu chí phải minh bạch: học sinh cần biết chính xác việc gì được cộng và việc gì bị trừ
• Phần thưởng nên hấp dẫn nhưng không cần tốn kém. Được chọn chỗ ngồi trong một tuần, được giảm một phần bài tập về nhà, hoặc được làm trợ lý cho giáo viên trong tiết đều có sức thúc đẩy rất lớn
• Chốt sổ đều đặn: tổng kết theo tuần hoặc theo tháng giữ cho hệ thống còn tươi và học sinh không mất hứng

Nhược điểm lớn của hệ thống điểm ghi tay là thời gian nó ngốn. Vừa dạy vừa ghi và cộng điểm bằng tay là một việc tung hứng, và kiểu gì cũng dẫn tới bỏ sót và ghi nhận không đều — nhất là với lớp bốn mươi lăm em. Đó chính là lý do ngày càng nhiều giáo viên chuyển phần hậu cần của việc chấm điểm hành vi sang một hệ thống quản lý học sinh trên máy.

Chiến lược bốn: Thi đua giữa các tổ — mượn sức ảnh hưởng của bạn bè

Chia lớp thành tổ và tính điểm ở cấp tổ là cách rất gọn để mượn ảnh hưởng từ bạn bè. Khi hành vi của một cá nhân ảnh hưởng đến điểm của cả tổ, học sinh tự nhiên bắt đầu nhắc nhở lẫn nhau.

Trên thực tế, với một lớp khoảng bốn mươi lăm em, bạn có thể chia thành bảy hoặc tám tổ, mỗi tổ sáu em, và luân phiên thành viên theo từng đợt để học sinh học cách làm việc với nhiều người khác nhau. Mỗi tiết, các tổ được cộng điểm vì vào chỗ đúng giờ, phát biểu tích cực và hoàn thành nhiệm vụ chung. Cuối mỗi tháng, tổ dẫn đầu nhận một phần thưởng riêng. Cách này đặc biệt hợp với lớp đông, vì bạn không phải theo dõi từng cá nhân — chính động lực trong tổ đã gánh phần nặng cho bạn. Nếu trường bạn đã có bảng thi đua giữa các tổ do lớp trưởng và tổ trưởng theo dõi, hãy gắn hệ thống điểm của tiết mình vào đúng bảng đó thay vì dựng thêm một bảng song song, để học sinh không phải nhớ hai hệ thống khác nhau.

Chiến lược năm: Phản hồi tức thì — cho học sinh biết mình đang ở đâu

Học sinh cần biết mình đang làm thế nào, và phản hồi đó phải đến nhanh. Nói với một em vào cuối học kỳ rằng "hạnh kiểm của con kỳ này chưa tốt" không thay đổi được hành vi nào ở thời điểm nó xảy ra.

Phản hồi tức thì có nhiều dạng: một lời khen, một điểm cộng lên bảng, một cái gật đầu tán thành, một ngón tay cái giơ lên. Điều cốt yếu là nhanh và thường xuyên. Khi học sinh thấy ngay rằng hành vi của mình đã được để ý, các em có động lực duy trì nó hơn hẳn.

Xử lý những vấn đề hành vi thường gặp: ba tình huống có thật

Tình huống một: Học sinh nói chuyện, không tập trung vào bài

Đây là vấn đề phổ biến nhất. Trong một lớp bốn mươi lăm em, kiểu gì cũng có một nhóm nhỏ khó giữ được im lặng. Cách phản ứng theo bậc là hiệu quả nhất:

• Bậc một: Tín hiệu không lời. Đi lại gần em đó, nhìn vào mắt em, hoặc gõ nhẹ lên mặt bàn. Thường chỉ cần vậy là đủ
• Bậc hai: Điều hướng tích cực. Khen một em ngồi gần đang tập trung, mượn ảnh hưởng của bạn bè
• Bậc ba: Nói chuyện riêng. Gặp em vào giờ ra chơi hoặc sau tiết để hiểu nguyên nhân phía sau hành vi, thay vì nêu tên trước lớp
• Bậc bốn: Nếu hành vi vẫn lặp lại, cùng em xây một kế hoạch cải thiện với mục tiêu cụ thể, đo được — và trao đổi với giáo viên chủ nhiệm để cả hai phía cùng theo dõi một hướng

Tình huống hai: Học sinh mâu thuẫn với nhau

Cãi cọ và bất đồng là một phần tự nhiên của việc lớn lên. Vai trò của bạn không phải là quan tòa phân xử ai đúng ai sai, mà là người dẫn học sinh đi qua quá trình giải quyết mâu thuẫn một cách tử tế.

Một quy trình đơn giản: tách các em liên quan ra và cho một khoảng lặng để hạ nhiệt. Sau đó nghe từng bên riêng. Tiếp theo, hướng mỗi em nói ra cảm xúc của mình (dùng câu "con thấy..." thay vì câu buộc tội). Cuối cùng, cùng nhau tìm một giải pháp mà cả hai chấp nhận được. Quá trình này không chỉ để gỡ chuyện trước mắt; nó đang dạy học sinh một kỹ năng xã hội dùng được cả đời.

Tình huống ba: Học sinh không chịu tham gia

Khi một em gục đầu xuống bàn, không mở sách, và không phản ứng với bất kỳ yêu cầu nào, đó thường chỉ là phần nổi của một chuyện sâu hơn: khó khăn trong học tập, chuyện gia đình, khủng hoảng cảm xúc, hoặc đã mất hẳn hứng thú với môn học.

Ép buộc và trừng phạt thường làm tình hình tệ hơn. Cách hiệu quả hơn là trước hết ghi nhận trạng thái của em ("Cô thấy hôm nay con có vẻ mệt"), rồi tìm một lúc riêng để nói chuyện và lần ra chuyện đang xảy ra bên dưới. Đôi khi một câu quan tâm thật lòng mở được cánh cửa mà mọi tiếng quát đều không mở nổi. Đồng thời, hãy hạ kỳ vọng với em đó trong ngắn hạn. Có thể chỉ cần em ngồi thẳng lên và nghe được thôi thì hôm nay đã là một bước tiến đáng kể. Nếu tình trạng kéo dài, hãy trao đổi với giáo viên chủ nhiệm và gia đình sớm, trước khi nó thành một chuỗi tiết học bỏ trống.

Công cụ số hỗ trợ quản lý lớp học thế nào

Phần lớn những cách làm ở trên là điều giáo viên có kinh nghiệm đã biết. Trở ngại thật sự không phải thiếu kiến thức, mà là thiếu thời gian. Bạn đã đang dạy, soạn bài, chấm bài và liên lạc với phụ huynh. Chồng thêm việc ghi chép hành vi bằng tay lên tất cả những thứ đó thì đơn giản là không bền.

Đây là chỗ công cụ số kiếm được chỗ đứng của mình. Ghi chép bằng giấy bút thì chậm, dễ sai và dễ quên. Trong lúc bạn đang viết điểm lên bảng, có thể vài tình huống trong lớp cần bạn để ý đã trôi qua.

Một hệ thống quản lý học sinh được thiết kế tốt có thể giúp bạn:

• Cộng hoặc trừ điểm bằng một chạm, không làm đứt mạch tiết dạy
• Tự động tổng hợp số liệu và xuất báo cáo, cho bạn thấy rõ xu hướng hành vi của từng em và từng tổ theo thời gian
• Chiếu bảng điểm trực tiếp lên màn hình lớp qua máy chiếu để học sinh thấy điểm thay đổi theo thời gian thực, giữ động lực ở mức cao
• Lưu dữ liệu theo thời gian, cho bạn bằng chứng khách quan khi trao đổi trong buổi họp phụ huynh hoặc qua nhóm lớp
• Quản lý sơ đồ chỗ ngồi, giúp việc đổi tổ và đổi chỗ trở nên nhẹ nhàng mỗi khi nhu cầu dạy học thay đổi

Chuyển sang công cụ số không thay thế chuyên môn và kinh nghiệm của bạn. Nó gỡ bạn khỏi phần giấy tờ vụn vặt để bạn dồn sức vào điều thật sự quan trọng: dạy và chăm học sinh.

Lời cuối: Quản lý lớp học là một chặng đường dài

Quản lý lớp học không phải kỹ năng học một lần rồi cất đi. Nó là một quá trình điều chỉnh, nhìn lại và trưởng thành liên tục. Mỗi lớp mới mang một động lực khác, mỗi năm học lại đặt ra thử thách mới. Nhưng nếu bạn kiên trì theo một hướng tích cực và có hệ thống, bạn sẽ thấy kết quả.

Quản lý lớp học tốt không phải là kiểm soát học sinh. Đó là dựng một không gian nơi các em có thể tập trung, dám thử và lớn lên. Học sinh cảm thấy an toàn và được tôn trọng thường ít gây chuyện hơn và học được nhiều hơn. Sự chuyển dịch đó không tự nhiên mà có.

Nếu bạn đang tìm một công cụ đơn giản để chạy những cách làm trong bài này, hãy thử SparkMyClass. Được làm riêng cho giáo viên, công cụ này lo phần điểm hành vi, sơ đồ chỗ ngồi và chiếu phản hồi trực tiếp, để bạn vận hành các hệ thống nói trên mà không phát sinh thêm giấy tờ. Mở lên là dạy được; phần cài đặt chỉ mất vài phút.